Een wijk vol hellende, groene daken in het hart van Eindhoven
Als je in Eindhoven vanuit de Grote Berg de Deken van Somerenstraat inslaat, doemen ze op: schuine, groene vlakken die als een reeks geknipte origamifiguren uit de stad omhoogschieten. Nieuw Bergen is geen doorsnee woningbouwproject. Het is een complete stadsvernieuwing van bijna drie hectare in het centrum van Eindhoven, ontworpen door het Rotterdamse architectenbureau MVRDV, een naam die zelden synoniem staat voor het gewone. Zeven karakteristieke gebouwen, 237 woningen, een mix van koop en huur, sociaal en vrije sector. En overal: bijzondere daken. Daken die niet zomaar afdekken, maar die de identiteit van het project bepalen. Daken die de gebouwen méér geven dan alleen bedekking.
Tekst: Joep Klerx
EEN HOEK ALS VERTREKPUNT
Het vertrekpunt van het ontwerp is even slim als verrassend: vanuit de voetafdruk van de bestaande bebouwing rondom het gebied worden denkbeeldige vlakken getrokken onder een hoek van 45 graden. Die hoek is geen willekeur. Een schuinte van 45 graden levert het maximale invallend zonlicht op voor zowel de woningen als de openbare ruimte eronder, en reduceert tegelijk de onderlinge bezonnings-belemmeringen. Het resultaat zijn onregelmatige, grillige silhouetten die van veraf sterk doen denken aan een traditioneel Brabants daklandschap, maar van dichtbij heel iets anders blijken te zijn. Die schuine dakvlakken zijn uiterst praktisch geconstrueerd. Het staalskelet van de toren – het hoogste gebouw telt zo’n achttien woonlagen – draagt de complexe geometrie van de gevouwen dakvlakken.
Voor de aanleg van de sedumdaken werkt aannemer Stam + De Koning Bouw samen met zusterbedrijf Gebr. van Kessel, gespecialiseerd in dak- en gevelgroen. De constructie van het groene dak is laag voor laag opgebouwd: eerst een beschermende mat die als onderlaag én waterregulator fungeert, dan een net dat de trekkrachten op de schuine vlakken opvangt, dan de zogenoemde ‘halve manen’ – gebogen houtelementen die in het dakvlak worden bevestigd en fungeren als
bakken voor het substraat. In dat substraat, een speciaal voedingsrijke dakbodem, worden de sedummatten met alpenweide gelegd. Stalen pinnen houden de matten op hun plek. De schuine dakvlakken die níet bestemd zijn voor sedum, worden voorzien van zonnepanelen. De hoek van 45 graden is ook hier een technisch voordeel: de panelen vangen het zonlicht efficiënt op. Daar waar geen zonnepaneel past, wordt een dummy-paneel geplaatst, zodat het dakvlak als één strak, uniform geheel oogt. Het ene dak werkt voor de natuur, het andere voor de energierekening. Soms doen ze dat allebei tegelijk.
ZEVEN GEBOUWEN, ÉÉN FAMILIE
MVRDV omschrijft Nieuw Bergen als een ‘familie van gebouwen’. Die omschrijving is treffend: de zeven gebouwen zijn onderling verschillend van hoogte, materiaal en detaillering, maar vormen samen een herkenbaar geheel. Het kleurenpalet loopt van wit naar grijs en bruin, van glanzend naar ruw. Gevelmaterialen wisselen af: steen, baksteen en stucwerk, elk met subtiele textuuraanpassingen. De ramen zitten soms ingewerkt als diepe nissen, dan weer als brede stroken. Balkons steken soms ver uit, dan weer zijn ze bijna weggemoffeld. Die diversiteit is geen toeval, ze is bewust ontworpen als antwoord op de omgeving. De bestaande bebouwing in de Bergenbuurt is een combinatie van twintigste-eeuwse architectuur: Amsterdamse School, wederopbouw, jaren-zeventig flatblokken. Nieuw Bergen voegt daar iets nieuws aan toe, zonder te imiteren. De schuine daken knipogen naar de traditionele zadeldaken van de omliggende woonblokken, maar dan opgerekt, vergroot en groen gemaakt. Vanuit de lucht gezien vormt het project een soort groene ster midden in een rood-bruine stad.
Bijzonder zijn ook de glasoverkappingen die op een aantal gebouwen zijn geplaatst: grote, driehoekige serres van staal en glas die op de daken staan als kassen boven de stad. Ze dienen als gemeenschappelijke binnentuin voor de bewoners, een ontmoetings-ruimte die beschut is, maar toch doordrenkt van licht. Jacob van Rijs, medeoprichter van MVRDV en principal in charge van het project, beschrijft hoe het natuurlijk licht een centrale rol speelt: “Volumes volgen een strikte hoogtelimiet en een ontwerprichtlijn die maximale hoeveelheid zonlicht, uitzicht en intimiteit mogelijk maakt, met verminderde zichtbaarheid vanuit straatperspectief. Nieuw Bergen is nadrukkelijk geen project dat zich verschuilt achter zijn daken. Het viert ze.”
3.200 VIERKANTE METER GROENER
De ambities op het gebied van duurzaamheid zijn meetbaar en tastbaar. Met Nieuw Bergen wordt maar liefst 3.200 vierkante meter extra groen toegevoegd aan het hart van Eindhoven. Dat is niet niks in een dichtbebouwd stadscentrum waar groen schaars is. Sedum – die taaie, droogteresistente vetplant – is de motor achter dit groen. Sedum heeft weinig nodig om te overleven, maar geeft veel terug: het absorbeert regenwater, vertraagt de afvoer, verlaagt de temperatuur van het dakvlak en biedt leefruimte aan insecten. Biodiversiteit is hiermee een functioneel onderdeel van het ontwerp.
De 45-graden dakvlakken zijn ook thermisch een slimme keuze. De combinatie van groendak en zonnepanelen werkt als een dubbele beschermlaag voor de onderliggende constructie: het groene dak houdt de dakbedekking koel in de zomer, de zonnepanelen wekken energie op zonder dat daar fossiele brandstof aan te pas komt. De warmte-eiland-problematiek, een
hardnekkig stedelijk fenomeen waarbij dichtbebouwde gebieden significant warmer zijn dan hun omgeving, wordt hiermee actief tegengegaan. Nieuw Bergen maakt de buurt cooler. Letterlijk dus. Of het dat ook figuurlijk doet, mag je zelf invullen.
SEDUM GLIJDT NIET ZOMAAR NAAR BENEDEN
Wie sedum aanlegt op een vlak dak, hoeft zich weinig zorgen te maken over afschuiving; wie dat doet op een 45-graden hellend vlak, heeft te maken met de wetten van de zwaartekracht. De constructie van de halve manen is daarom niet alleen esthetisch bedacht, maar ook functioneel. De gebogen elementen fungeren als houders en voorkomen dat het substraat en de vegetatiematten naar beneden glijden, ook bij hevige regenval of storm. De stalen pinnen die in de onderlaag zijn verankerd vormen de laatste verdedigingslinie. Ook de dakopbouw zelf is nauwkeurig doorgedacht vanuit het oogpunt van beheer en veiligheid. De beschermende ondermatten die als eerste worden aangebracht, fungeren niet alleen als waterregulator, maar vormen ook een buffer tussen de dakconstructie en de belasting van het groen daarboven. Sedum is een lichte beplanting, dat is een van de redenen waarom het bij uitstek geschikt is voor extensieve groendaken op schuine vlakken, maar ook licht gewicht vereist een goede verdeling over het draagvermogen van de dakconstructie.
De glasoverkappingen op de daken, de serres en gemeenschappelijke daktuinen, zijn eveneens constructief zorgvuldig ontworpen. Een staalconstructie met een regelmatig lamellenpatroon verdeelt de belasting en zorgt voor de nodige windstabiliteit. Een stevige zuidwestenwind in Eindhoven? Daar is de constructie is op berekend.
SAMENWERKING
De gebiedsontwikkeling is een initiatief van SDK Vastgoed, een onderneming van VolkerWessels, dat voor de sociale huursector samenwerkt met woningcorporatie Trudo — goed voor 54 sociale huurappartementen in de gebouwen Orange en Jaune. MVRDV tekende voor het ontwerp, Stam + De Koning Bouw (eveneens onderdeel van VolkerWessels) voor de uitvoering. Aannemer en architect vonden elkaar in de ambitie om iets te maken dat de stad echt iets toevoegt. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan bij een project van deze omvang en complexiteit.
Voor de aanleg van de groene daken werd het zusterbedrijf Gebr. van Kessel ingeschakeld, gespecialiseerd in dak- en gevelgroen. Die specialisatie is geen luxe bij een project als dit: de combinatie van schuine vlakken, extensief sedum en zonnepanelen vraagt om precisiewerk. Elke laag in de dakopbouw moet kloppen, een millimeter speling op het verkeerde moment kan leiden tot lekkage, afschuiving of een slecht presterende vegetatielaag. De samenwerking tussen dakdekker, groendakspecialist en hoofdaannemer vroeg om nauwe afstemming in de planning en uitvoering.
De bouw startte in het voorjaar van 2023 en de eerste gebouwen, Jaune en Orange, werden opgeleverd in het voorjaar van 2025. De volledige oplevering van het project staat gepland voor medio 2026. Dat is snel voor een project van bijna 29.000 vierkante meter, en een bewijs dat samenwerking tussen opdrachtgever, architect, aannemer en specialisten ook in de praktijk kan werken. Nieuw Bergen is daarmee niet alleen een architectonisch verhaal, maar ook een verhaal over hoe een stad zichzelf kan heruitvinden. Met hellende daken die met gepaste trots de lucht in priemen. Niet gek dat het project meedoet in de competitie Hellend Dak van het Jaar.
GEGEVENS NIEUW BERGEN, EINDHOVEN
Architect: MVRDV (Rotterdam)
Aannemer: Stam + De Koning Bouw
Groendak: Gebr. van Kessel (zusterbedrijf Stam + De Koning)
Opdrachtgever: SDK Vastgoed / Trudo (sociale huur)
Oppervlak: 29.000 m² gemengd programma (wonen, commercieel, urban farming)
Groendak: 3.200 m² sedum op hellende vlakken
Woningen: 237 (koop en huur, sociaal en vrije sector)
Bouw gestart: voorjaar 2023
Oplevering: medio 2026
